Πριν από 52 χρόνια, στις 4 Ιανουαρίου 1974, στο μοναστήρι της Παναγίας Προυσιώτισσας αποκαλύφθηκε ένα καλά κρυμμένο μυστικό, το οποίο παρέμενε σφραγισμένο για 160 ολόκληρα χρόνια.
Το γεγονός αυτό επανέρχεται στη μνήμη μέσα από κείμενο του Ιωάννη Δημητρίου, γεωλόγου και ιστοριοδίφη, ο οποίος φωτίζει μια άγνωστη πτυχή της ιστορίας της μονής και του Αγίου Μάρτυρα Ιωάννη.
Το μυστικό βρισκόταν κρυμμένο πάνω από το καθολικό του μοναστηριού, στο σπήλαιο-κρύπτη-παρεκκλήσι που βρίσκεται πάνω από την κόγχη της εικόνας της Παναγίας. Πρόκειται για έναν ιδιαίτερο χώρο, όπου φυλάσσονται λείψανα αγίων και υπάρχει Αγία Τράπεζα, στην οποία τελείται Θεία Λειτουργία δύο φορές τον χρόνο, στις 4 Ιανουαρίου, ημέρα ανάμνησης της ανακομιδής των λειψάνων και στις 23 Σεπτεμβρίου, στη μνήμη της τελείωσης του Αγίου Μάρτυρα Ιωάννου, γνωστού ως «του εκ των Μουσουλμάνων», «εξ Αγαρηνών» ή «του εκ Κονίτσης», που μαρτύρησε στο Αγρίνιο, τότε Βραχώρι, το 1814.
Ο Άγιος Ιωάννης είχε γεννηθεί και ανατραφεί σε μουσουλμανική οικογένεια στην Κόνιτσα, ωστόσο προέβη στην πράξη που θεωρούνταν θανάσιμο αμάρτημα για το Κοράνι, καθώς αλλαξοπίστησε και βαφτίστηκε
Χριστιανός.
Η επιλογή του αυτή οδήγησε στο μαρτύριό του. Αφού εντοπίστηκε στο Βραχώρι, συνελήφθη, βασανίστηκε και αποκεφαλίστηκε, ενώ το άψυχο σώμα του πετάχτηκε σε χαντάκι με εντολή να μην ταφεί, ως πράξη διαρκούς προσβολής.
Σε αυτό το σημείο παρεμβαίνει η εμβληματική μορφή του ηγουμένου της Μονής Προυσού, Κυρίλλου Καστανοφύλλη, μιας προσωπικότητας-θρύλου της προεπαναστατικής περιόδου και του 1821. Ο ίδιος ηγούμενος που φιλοξένησε τον άρρωστο Καραϊσκάκη, δέχτηκε ως δώρο την επένδυση της εικόνας της Προυσιώτισσας και υποδέχτηκε το άψυχο σώμα του Μάρκου Μπότσαρη, ανέλαβε και τη διάσωση του σκηνώματος του Αγίου Ιωάννη.
Για να προστατεύσει το μοναστήρι και το ιερό λείψανο από την εκδικητικότητα των Οθωμανών, τοποθέτησε το σκήνωμα με απόλυτη μυστικότητα σε εσοχή της κρύπτης, δημιουργώντας ουσιαστικά μια «κρύπτη μέσα στην κρύπτη».
Η είσοδος χτίστηκε και σφραγίστηκε, ενώ πάνω στον τοίχο χαράχθηκε δίστιχη επιγραφή σε ιαμβικό τρίμετρο, με σαφή προειδοποίηση να μην μετακινηθεί η πέτρα που έκρυβε το μυστικό. Η επιγραφή αυτή προβλημάτισε γενιές επισκεπτών και μοναχών για 160 χρόνια, ωστόσο κανείς δεν τόλμησε να παρακούσει το μήνυμά της.
Μέχρι το 1974, όταν ο τότε ηγούμενος της Μονής Προυσού και μετέπειτα ηγούμενος της Μονής Δοχειαρίου του Αγίου Όρους, Γρηγόριος Ζουμής, γνωστός ως Αρχιπελαγίτης, αποφάσισε να προχωρήσει.
Γκρέμισε τον σοβά, μετακίνησε την πέτρα και αποκάλυψε το λείψανο του Αγίου σημειώνει ο κ. Δημητρίου, αν σήμερα η κρύπτη είναι ανοιχτή, όποιος ανεβεί έχει την ευκαιρία να θαυμάσει και την αρχαία βυζαντινή επιτοίχια αγιογραφία της Βάπτισης, ένα ακόμη πολύτιμο στοιχείο της πνευματικής και ιστορικής κληρονομιάς της Μονής Προυσού.
