«Όλα στην Αθήνα; Το Μεγάλο Λάθος που Πληρώνει η Χώρα», φέρει τον τίτλο άρθρο του Ανδρέα Σαρδέλη και αναδεικνύει πώς η υπερσυγκέντρωση πληθυσμού, υποδομών, στερεί ευκαιρίες από το Αγρίνιο και γενικά τη Δυτική Ελλάδα, καθώς οι νέοι αναγκάζονται να φύγουν για εργασία ή σπουδές, παρά τις μεγάλες δυνατότητες της περιοχής.
Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης:
Η Αθήνα θα γίνει μια «φυλακή»
αν δεν επενδύσουμε στην περιφέρεια
Του Ανδρέα Σαρδέλη*
Σήμερα, η Αθήνα δεν είναι απλώς η πρωτεύουσα· είναι μια πόλη που «καταπίνει» τους ανθρώπους της. Ενώ έπρεπε να είναι το κέντρο της ευημερίας, έχει γίνει πεδίο καθημερινής επιβίωσης. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πολεοδομικό. Είναι πρόβλημα αναπτυξιακό και βαθιά κοινωνικό. Έχουμε στοιβάξει το μισό πληθυσμό της Ελλάδας σε ένα λεκανοπέδιο που δεν «αναπνέει», την ώρα που η περιφέρεια μαραζώνει. 1001 κάτοικοι/τ. χλμ. στην Αττική και 57 στη Δυτική Ελλάδα. Ας συγκρίνουμε έκταση και πληθυσμό: Δήμος Αθηναίων 38,96 τ. χλμ. και 643.449 κάτοικοι, με Δήμο Αγρινίου 1227,33 τ. χλμ. και 89.961. Τρομάζει η σύγκριση. Περισσότεροι από 16.000 κάτοικοι/τ. χλμ. Στον Δήμο Αθηναίων και 72 στον Δήμο Αγρινίου.
Η Αθήνα πάσχει από αυτό που οι κοινωνιολόγοι ονομάζουν «χωρική ανισότητα» . Το κέντρο συγκεντρώνει όλες τις ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα τιμωρεί όποιον το επιλέγει με έναν εξαντλητικό ρυθμό ζωής. Ο κάτοικος της Αθήνας δεν «ζει» στην πόλη του, αλλά «διέρχεται» μέσα από αυτήν, παγιδευμένος ανάμεσα σε μπετόν, καυσαέριο και οικονομικά αδιέξοδα.
Ο Gunnar Myrdal εξήγησε ότι αν μια περιοχή (π.χ. η Αθήνα) αποκτήσει ένα μικρό πλεονέκτημα, αυτό το πλεονέκτημα αυτοτροφοδοτείται, τραβώντας κεφάλαια και ταλέντα από την περιφέρεια, μεγαλώνοντας έτσι το χάσμα.
Ας μιλήσουμε με νούμερα που πονάνε.
Από το παρακάτω διάγραμμα, ο καθένας από εμάς αντιλαμβάνεται εύκολα την ανισοκατανομή των επιχειρήσεων συγκριτικά με την Αττική.
Το διάγραμμα είναι από το ειδικό τεύχος 2025 του Πληροφοριακού Συστήματος Εργάνη.
Το διάγραμμα είναι από το ειδικό τεύχος 2025 του Πληροφοριακού Συστήματος Εργάνη.
Ο αριθμός των εργαζομένων ανά Περιφέρεια είναι 3,67% (91.055) στην Δυτική Ελλάδα (Αχαΐα, Ηλεία, Αιτωλοακαρνανία) και 49,58% (1.229.130) στην Αττική.
14 (!!!) Υπουργεία βρίσκονται σε ακτίνα μικρότερη των 5 χιλιομέτρων από το κέντρο της Αθήνας, το Σύνταγμα. Τα υπόλοιπα δεν απέχουν και πολύ περισσότερο.
Στην ίδια απόσταση (ακτίνα 5 χιλιόμετρα) επιπλέον 20 Νοσοκομεία, εκτός των άλλων που βρίσκονται εντός ακτίνας 10 χιλιομέτρων. Αν προσθέσουμε δε και Πανεπιστήμια περίπου 6 έως 7 μεγάλα απ’ αυτά, ο αριθμός συγκέντρωσης πληθυσμού σε τόση μικρή έκταση φαντάζει τρομακτικός.
Θυμάμαι να προτείνουν και το έκαναν έργο, τον εγκιβωτισμό του ποταμού Κηφισού, ως επίλυση κυκλοφοριακών προβλημάτων τη δεκαετία του 1990 έως και 2004 (ολοκλήρωση) και από ότι φαίνεται πάλι συναντάμε το ίδιο πρόβλημα και ίσως εντονότερο.
Σκεφτείτε έναν νέο εργαζόμενο στην Αθήνα σήμερα:
Μισθός: 750€ – 950€ καθαρά (ένας συνήθης μισθός για πολλούς νέους υπαλλήλους ή και επιστήμονες). Ενοίκιο: Για μια αξιοπρεπή γκαρσονιέρα 40 τ.μ. στο Παγκράτι, τους Αμπελόκηπους ή την Κυψέλη, το κόστος ξεκινά από 300€. Λογαριασμοί: Προσθέστε κοινόχρηστα, ρεύμα, θέρμανση και ίντερνετ (περίπου 200€ το μήνα). Το αποτέλεσμα: Μετά την πληρωμή των βασικών, στον εργαζόμενο νέο και όχι μόνο, απομένουν πολύ λίγα για φαγητό, ένδυση, μετακινήσεις και διασκέδαση για όλο το μήνα (λαμβάνοντας υπόψη και την ακρίβεια των αγαθών).
Για καλύτερη εικόνα το 36,51% των εργαζομένων στην Ελλάδα αμείβεται με έως και 1.000 € το μήνα και το μέσο ενοίκιο είναι 10 – 13 €/τ.μ. στην Αθήνα και 4,50 – 6 €/τ.μ. στο Αγρίνιο.
Αυτό δημιουργεί μια νέα τάξη ανθρώπων: τους εργαζόμενους φτωχούς (Working Poor) . Ανθρώπους που εργάζονται πλήρες ωράριο αλλά δεν μπορούν να καλύψουν ούτε τις βασικές τους ανάγκες. Πόσο μάλλον να κάνουν οικογένεια. Θυμάστε που κάποτε δούλευε μόνο ένας στην οικογένεια (μοντέλο άνδρα – τροφοδότη) και μεγάλωναν παιδιά; φτωχικά μεν, αξιοπρεπώς δε (δεκαετία του ’50 έως και τέλη της ’70). Αγόραζαν και σπίτι!. Ο κόσμος χάνει 1-2 ώρες την ημέρα στην κίνηση της Κηφισίας ή του Κηφισού, αναπνέοντας ρύπους που υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (map.purpleair.com), για να γυρίσει σε ένα σπίτι που του «τρώει» το 40% τουλάχιστον του εισοδήματός του.
Την ίδια στιγμή που η Αθήνα «σκάει», πόλεις όπως το Αγρίνιο βλέπουν τα τρένα της ανάπτυξης να περνούν από μακριά. Το Αγρίνιο, η μεγαλύτερη πόλη της Αιτωλοακαρνανίας, είναι το κλασικό παράδειγμα μιας περιοχής με τεράστιες δυνατότητες που όμως παραμένει στην «αναμονή».
Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή (2021), ο Δήμος Αγρινίου παρουσίασε μείωση πληθυσμού, καθώς οι νέοι εγκαταλείπουν την πόλη για την Αθήνα ή το εξωτερικό. Σε μία κοινωνική συναναστροφή αν ρωτήσεις οικογένειες πού εργάζονται τα παιδιά τους, οι περισσότεροι θα απαντήσουν στην Αθήνα και δυστυχώς τα τελευταία χρόνια πάρα πολλοί στο εξωτερικό. Το brain drain δεν σταμάτησε τουλάχιστον για την περιφέρεια.
Στην περιοχή του Αγρινίου μπορείς να νοικιάσεις ένα άνετο τριάρι με 300€-350€, αλλά τι να το κάνεις αν δεν υπάρχει μια σταθερή και καλά αμειβόμενη εργασία; Πώς να δουλέψεις στο Αγρίνιο και να κατοικείς σ’ ένα από τα γύρω χωριά όταν τα μέσα μαζικής μεταφοράς είναι σχεδόν ανύπαρκτα με τα τόσο αραιά τους δρομολόγια, πέραν του ότι κοστίζουν πολύ περισσότερο σε σχέση με την Αθήνα.
Η ευρύτερη περιοχή του Αγρινίου διαθέτει έναν πλούσιο πρωτογενή τομέα (κτηνοτροφία, λάδι, ελιές, εσπεριδοειδή, τριφύλλια, καλαμπόκια, αλιεύματα, καπνά παλαιότερα, κ.λπ.), αλλά η έλλειψη μεταποιητικών μονάδων, επιχειρηματικού και τεχνολογικού πάρκου κ.ά. κρατούν την τοπική οικονομία σε χαμηλές πτήσεις. Η πόλη έχει την υποδομή, έχει την εγγύτητα σε αγροτική γη, βουνά και όχι πολύ μακριά από τη θάλασσα, αλλά της λείπει το «οξυγόνο» των επενδύσεων και της αποκέντρωσης των υπηρεσιών (από Αθήνα σε περιφέρεια) και κυρίως υποδομών (οδικοί άξονες κ.λπ.).
Η χωρική ανισότητα στην Ελλάδα δεν είναι μια θεωρητική έννοια, αλλά μια καθημερινή δυσλειτουργία που σπαταλά πόρους και ανθρώπινο δυναμικό.
Όταν το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο παραμένει εγκλωβισμένο στην πρωτεύουσα, μακριά από τον φυσικό του χώρο – την παραγωγική γη -, η χωρική δικαιοσύνη (Spatial Justice) παύει να ισχύει, στερώντας από φοιτητές και ερευνητές την απαραίτητη ποιότητα χώρου και χρόνου. Την ίδια στιγμή, το οικονομικό κόστος είναι ορατό σε κάθε γωνιά του δρόμου: όταν το φορτηγό μιας επιχείρησης «κολλάει» καθημερινά στο μποτιλιάρισμα της Αττικής, αυτό μεταφράζεται σε άμεση απώλεια για την επιχείρηση και, τελικά, σε επιβάρυνση για τον ίδιο τον άνθρωπο και το περιβάλλον.
Αυτή η ανάγκη για επαναπροσδιορισμό του χώρου ενισχύεται από τη νέα παγκόσμια τάση των ψηφιακών νομάδων (digital nomads) . Η δυνατότητα που προσφέρει η τεχνολογία για εργασία από οπουδήποτε, μετατρέπει την περιφέρεια από έναν “τόπο αναμονής” σε έναν “τόπο επιλογής”.. Για παράδειγμα, επαγγελματίας ή επιστήμονας μπορεί να προσφέρει τις υπηρεσίες του σε παγκόσμια κλίμακα επιλέγοντας να κατοικεί στο Αγρίνιο ή στην Ήπειρο. Έτσι η αποκέντρωση παύει να είναι ένα κενό πολιτικό σύνθημα και γίνεται μια οικονομική πραγματικότητα που αναζωογονεί την τοπική κοινωνία.
Βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής στην πρωτεύουσα μέσω της αποκέντρωσης, ταυτόχρονα την αναβαθμίζεις και στην περιφέρεια. Είναι πλέον αυτονόητο ότι η ισορροπία αυτή επιτυγχάνεται μόνο με την αποκέντρωση της «ευκαιρίας» και όχι με την πολιτική του εξαναγκασμού. Μόνο όταν τα κίνητρα, και όχι η επιβολή, γίνουν ο μοχλός της ανάπτυξης, η χωρική ανισότητα θα αρχίσει να υποχωρεί. Τότε μόνο θα πάψει ο ταχυδρομικός κώδικας να λειτουργεί ως «πεπρωμένο», καθορίζοντας την ποιότητα ζωής και το μέλλον των πολιτών.
Είναι καιρός πιά, αργήσαμε, να ξαναβάλουμε στο δημόσιο λόγο τον μεγάλο οραματιστή Κωνσταντίνο Δοξιάδη.
Ήδη από τη δεκαετία του ’50, φώναζε ότι η Αθήνα θα γίνει μια «φυλακή» αν δεν επενδύσουμε στην περιφέρεια.
Σύμφωνα με την θεωρία της Οικιστικής , την οποία ανέπτυξε ο Δοξιάδης, δεν έβλεπε τα κτίρια ως όγκους τσιμέντου, αλλά ως μέρος ενός ζωντανού οργανισμού. Πίστευε ότι η ιδανική πόλη πρέπει να είναι χωρισμένη σε «ανθρώπινες κοινότητες». Όχι στο Αυτοκίνητο: Έλεγε ότι οι πόλεις μας πρέπει να σχεδιάζονται για το «βήμα του ανθρώπου» (1,75μ. ύψος) και όχι για τις ταχύτητες των μηχανών.
Πρότεινε η Δυναμική πόλη (Dynapolis) να αναπτύσσεται γραμμικά ώστε να μην «πνίγεται» το κέντρο της. Αν το όραμά του είχε εφαρμοστεί στην Ελλάδα, η Αθήνα θα είχε σταματήσει να επεκτείνεται άναρχα και το κράτος θα είχε δημιουργήσει ισχυρούς πόλους στην επαρχία.
Για τον Δοξιάδη, η αποκέντρωση δεν ήταν απλώς μια μετακόμιση ανθρώπων. Ήταν η μεταφορά της ποιότητας ζωής. Αν το Αγρίνιο είχε συνδεθεί οργανικά με το όραμα του Δοξιάδη, θα ήταν σήμερα ένας αυτόνομος κόμβος που θα συνδύαζε την παραγωγή με τον πολιτισμό και την τεχνολογία, προσφέροντας μια πραγματική εναλλακτική στον «εφιάλτη» του Λεκανοπεδίου.
Πόλεις όπως το Αγρίνιο, η Άρτα κ.ά. επαρχιακές, έχουν το πλεονέκτημα του «χώρου» και του «χρόνου». Στο Αγρίνιο, ο κάτοικος δεν χρειάζεται μία ώρα για να πάει στη δουλειά του. Έχει χρόνο για τον καφέ του, για τα παιδιά του, για την κοινωνική του ζωή. Όμως, η πολιτεία τις άφησε να λειτουργούν ως «δορυφόροι» που απλώς στέλνουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν και να δουλέψουν στην Αθήνα. Η έλλειψη ενός σύγχρονου σιδηροδρομικού δικτύου στη Δυτική Ελλάδα είναι το μεγαλύτερο «έγκλημα» κατά της αποκέντρωσης. Ο Δοξιάδης οραματιζόταν δίκτυα μεταφορών που θα ένωναν την Ελλάδα σε 1-2 ώρες.
Η πληθυσμιακή υπερσυγκέντρωση του λεκανοπεδίου Αττικής είναι μια «φούσκα» που έχει ήδη σκάσει. Η ποιότητα ζωής έχει πιάσει πάτο, τα ενοίκια είναι εξωπραγματικά (αναλογικά με τους μισθούς) και η ψυχική υγεία των πολιτών δοκιμάζεται καθημερινά. Η λύση δεν είναι περισσότεροι δρόμοι (υπόγειοι ή υπέργειοι) στην Αθήνα ή περισσότερα πάρκινγκ, αυτά απλώς τροφοδοτούν τον φαύλο κύκλο της συμφόρησης. Η λύση είναι η αποκεντρωμένη ανάπτυξη μέσω ενός τολμηρού πακέτου κινήτρων, που οι ειδικοί θα προτείνουν και ενδεικτικά κάποια απ’ αυτά:
Φορολογική Γενναιοδωρία: Πλήρης απαλλαγή ή δραστική μείωση του φόρου εισοδήματος και των εργοδοτικών εισφορών για επιχειρήσεις που μεταφέρουν την έδρα τους στην περιφέρεια (π.χ. Αγρίνιο, Άρτα, Καστοριά) τουλάχιστον για 15 χρόνια. Η φορολογία πρέπει να λειτουργεί ως «γεωγραφικό πλεονέκτημα».
Ποσοστά Ενισχύσεων: Τα ποσοστά ενισχύσεων του αναπτυξιακού νόμου καθώς και άλλων προγραμμάτων, να μειωθούν δραστικά για περιοχές όπως η Αττική και να ενισχυθούν στην περιφέρεια αντίστοιχα.
Ψηφιακό Άλμα: Επένδυση σε δίκτυα οπτικών ινών και 5G ακόμη και στο πιο απομακρυσμένο χωριό. Όταν ο προγραμματιστής ή ο ψηφιακός νομάς (digital nomad) έχει ταχύτητες επιπέδου Silicon Valley στη λίμνη Τριχωνίδα, η τοπική αγορά αναζωογονείται και η Αθήνα «αναπνέει».
Ακαδημαϊκή Επανασύνδεση: Είναι οξύμωρο τουλάχιστον 9 μεγάλα πανεπιστήμια να συνωστίζονται σε ακτίνα 9 χιλιομέτρων από το Σύνταγμα. Η αποκέντρωση των τμημάτων και η οργανική σύνδεσή τους με την τοπική παραγωγή (π.χ. Γεωπονία στην Αιτωλική γη, Ενέργεια στη Δυτική Μακεδονία, Ιχθυοκαλλιέργεια στον Αστακό) θα δημιουργήσει νέα οικοσυστήματα καινοτομίας.
Στρατηγικές Υποδομές: Άμεση ολοκλήρωση των οδικών και, κυρίως, των σιδηροδρομικών δικτύων που εκκρεμούν επί δεκαετίες. Η περιφέρεια χρειάζεται συνδεσιμότητα, όχι απομόνωση.
Στεγαστικά Κίνητρα: Προγράμματα επιδότησης ενοικίου ή χαμηλότοκα δάνεια αποκλειστικά για νέες οικογένειες και εργαζόμενους που μετακομίζουν μόνιμα εκτός Αττικής. Η φθηνή και ποιοτική στέγη είναι το ισχυρότερο αντίδοτο στον αστικό κορεσμό.
Υγειονομική Ασφάλεια: Δημιουργία πρότυπων περιφερειακών νοσοκομείων. Κανείς δεν θα επιλέξει την επαρχία αν αισθάνεται ανασφάλεια για την υγεία του ή των παιδιών του.
Ενεργειακή Αυτονομία: Κίνητρα για τη δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων στην περιφέρεια. Η δυνατότητα μιας επιχείρησης ή ενός νοικοκυριού στο χωριό να παράγει το δικό του δωρεάν ρεύμα (net-metering) αποτελεί το απόλυτο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι της Αθήνας.
Όπως έλεγε και ο Δοξιάδης, «πρέπει να χτίζουμε πόλεις που να κάνουν τους ανθρώπους ευτυχισμένους». Σήμερα, η ευτυχία δεν βρίσκεται στο τσιμέντο της Αθήνας, αλλά στην επιστροφή σε μια ανθρώπινη κλίμακα ζωής, στην επαρχία. Είναι η ώρα να δώσουμε ζωή στο Αγρίνιο και στο κάθε Αγρίνιο, για να μπορέσει να ανασάνει επιτέλους η Αθήνα και να έρθει ισόρροπα η πολυπόθητη ανάπτυξη στην περιφέρεια. Όσο παραμένουμε στο ίδιο μοντέλο, όσο διατηρούμε την ίδια πολιτική, δεν είναι αδυναμία, ούτε αποτυχία, είναι στρατηγική, είναι επιλογή.
* Σημείωση για τον αρθρογράφο:
Ο Ανδρέας Σαρδέλης είναι πρώην διευθυντής Προγραμματισμού, Οργάνωσης και Πληροφορικής του Δήμου Αγρινίου. Σπούδασε Επιστήμη Υπολογιστών (Πληροφορική) στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Διοικητική Επιστήμη και Τεχνολογία στο Πανεπιστήμιο Πατρών καθώς και διετή φοίτηση στο ΕΛΚΕΠΑ σε προγραμματισμό Η/Υ και ανάλυση συστημάτων. Έχει υπηρετήσει ως προϊστάμενος Πληροφορικής στη Νομαρχία Αιτωλοακαρνανίας, έχει εργαστεί ως προγραμματιστής ηλεκτρονικών υπολογιστών στη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού, καθώς και στον ιδιωτικό τομέα σε γραφικές τέχνες – ιατρικές εκδόσεις.
sinidisi.gr
