Η ανησυχητική συχνότητα των περιστατικών βίας που λαμβάνουν χώρα στην κοινωνική σφαίρα δεν επιτρέπει περιθώρια αδιαφορίας· κάθε νέο επεισόδιο αφήνει τα ίχνη του στη συλλογική συνείδηση, κάθε στιγμή έντασης φέρνει μαζί της μια ανάγκη αναστοχασμού πάνω στον τρόπο που η βία διαπερνά την καθημερινότητά μας.

Στο ίδιο πλαίσιο, αναδεικνύεται με έμφαση ένας διαχρονικός προβληματισμός: ο κοινωνικός ρόλος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, η ευθύνη τους απέναντι στο συλλογικό φαντασιακό και τα όρια ανάμεσα στην ενημέρωση και τη βλαπτική υπερέκθεση.

Τα ΜΜΕ δεν είναι απλώς διαύλοι μετάδοσης γεγονότων· λειτουργούν ως θεσμοί κοινωνικής διαμεσολάβησης, επηρεάζοντας βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα, αξιολογούν τη βία και συγκροτούν στάσεις απέναντι στους θεσμούς. Η δύναμη του λόγου, της εικόνας και της πλαισίωσης (framing) είναι τέτοια, ώστε η επιλογή των λέξεων, η έμφαση στις λεπτομέρειες και ο τόνος της αφήγησης δεν συνιστούν ποτέ ουδέτερα στοιχεία· πρόκειται για πράξεις με κοινωνικές και ψυχολογικές συνέπειες.

Από ψυχολογική σκοπιά, η επαναλαμβανόμενη και δραματοποιημένη προβολή βίαιων συμπεριφορών ενέχει τον κίνδυνο μιμητικών φαινομένων (copycat effect), ιδίως σε άτομα με ψυχική ευαλωτότητα ή μειωμένους μηχανισμούς αυτορρύθμισης. Η διεθνής βιβλιογραφία έχει τεκμηριώσει ότι η λεπτομερής αναπαράσταση απειλών, ηρωοποίηση ή έστω υπερβολική προβολή του δράστη, μπορεί να λειτουργήσει ως άτυπο «σενάριο δράσης» για ανισόρροπα μυαλά.

Παράλληλα, για τα παιδιά και τους εφήβους, τέτοιες αφηγήσεις μπορεί να εγγραφούν ως τραυματικές εμπειρίες, διαταράσσοντας το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς.

Από επικοινωνιακή και κοινωνιολογική οπτική, η μετατροπή ενός καταδικαστέου περιστατικού σε «κραυγαλέο τίτλο» ή σε αφήγημα σοκ, δεν υπηρετεί την ενημέρωση αλλά την κατανάλωση. Η ενημέρωση, ωστόσο, σε μια δημοκρατική κοινωνία, οφείλει να διαφωτίζει και όχι να διεγείρει τα πιο πρωτόγονα αντανακλαστικά φόβου, οργής ή ηδονοβλεψίας. Ο κώδικας δημοσιογραφικής ηθικής δεν είναι τυπικό εμπόδιο στην ελευθερία του λόγου· είναι το αναγκαίο πλαίσιο που καθιστά την ελευθερία αυτή κοινωνικά ωφέλιμη.

Η ευθύνη των ΜΜΕ δεν εξαντλείται στο «τι συνέβη», αλλά επεκτείνεται στο «πώς παρουσιάζεται», «ποια στοιχεία επιλέγονται» και «ποιο νόημα αποδίδεται». Η αναπαραγωγή λεπτομερειών απειλών ή σοκαριστικών εκφράσεων, χωρίς να προσφέρει ουσιαστική ενημέρωση ή πλαίσιο, δεν ωφελεί την κοινωνία· αντιθέτως, ενδέχεται να δημιουργεί συγχύσεις, να στιγματίζει κοινωνικές ομάδες ή να εργαλειοποιεί τον φόβο.

Σε τελική ανάλυση, τα ΜΜΕ καλούνται να επιλέξουν αν θα λειτουργούν ως καθρέφτης της κοινωνίας ή ως παραμορφωτικός φακός της. Σε περιόδους αυξημένης κοινωνικής έντασης, η ανάγκη για υπεύθυνη, νηφάλια και ανθρωποκεντρική δημοσιογραφία καθίσταται επιτακτική. Μια δημοσιογραφία που σέβεται το κοινό της, προστατεύει τους ευάλωτους και συμβάλλει στη συλλογική επεξεργασία του τραύματος, αντί να το αναπαράγει. Διότι κάθε λέξη που δημοσιεύεται δεν είναι απλώς πληροφορία· είναι κοινωνικό αποτύπωμα. Και σε αυτό το αποτύπωμα κρίνεται, τελικά, αν τα ΜΜΕ θεραπεύουν ή αν –έστω άθελά τους– πληγώνουν την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπηρετούν.

*Αρθρο Δημότισσας Αγρινίου τα στοιχεία της οποίας είναι στη διάθεση της εφημερίδας «Συνείδησης»

sinidisi.gr